۳-     خاتم المجتهدين شيخ مرتضي انصاري (ره)

شيخ مرتضي ، فرزند محمد امين – كه از مشاهير علماي شيعه است – در سال 1214 ق ، در دزفول ديده به جهان گشود . نسبش به جابربن عبدالله انصاري (م78ق) از صحابه پيامبر(ص) مي رسد و بيشتر اعضاي خاندانش عالمان دين بودند . مقدمات علوم را در زادگاهش نزد پدر و عمويش ، شيخ حسين انصاري فراگرفت . در 1232 ق ، رهسپار عراق گرديد و چهار سال در كربلا از محضر درس سيد مجاهد و شريف العلماي مازندراني بهره مند گرديد .

او در سال 1236 ق، به دزفول بازگشت ؛ اما يكسال بعد به كربلا رفت و باري ديگر به فراگيري علوم ديني در خدمت شريف العلماء پرداخت . پس از گذشت يكسال ، عازم نجف گرديد و به حلقه شاگردان شيخ موسي كاشف الغطاء پيوست .

در سال 1240ق، پس از آمدن به زادگاهش ، رهسپار زيارت مشهد گرديد و بر سر راهش به مشهد از حوزه هاي علمي شهرهاي بروجرد ، اصفهان و كاشان ديدن كرد . وي مدت چهار سال در كاشان توقف نمود و در خدمت ملا احمد نراقي به تكميل معلومات خود پرداخت . پس از گرفتن اجازه روايت و اجتهاد از نراقي ، رهسپار مشهد گرديد و پس از پنج ماه توقف در اين شهر به تهران و از آنجا به زادگاهش ، دزفول آمد .

شيخ در دزفول بساط تدريس گسترد و در رأس حوزه علميه اين شهر قرار گرفت . در سال 1352يا1353ق، براي هميشه به عتبات رفت و يك چند در نجف در مجلس درس شيخ علي بن شيخ جعفر كاشف الغطاء حاضر شده ،پس از يكسال ، مستقلاً به تدريس و تصنيف روي آورد و پس از درگذشت شيخ محمد حسن اصفهاني ، معروف به صاحب جواهر ، بزرگترين مجتهد شيعه گرديد و به مقام «مرجعيت كل» رسيد و مدت 15 سال پيشواي ديني تمام شيعيان شد .

شيخ انصاري يكي از برجسته ترين نوابغ فقهي شيعه و مبتكر علم اصول جديد به شمار مي آيد . دانش شيخ در علوم ، چندان زياد بود كه او را «خاتم الفقهاء و المجتهدين» لقب داده اند . مرجعيت ديني مطلق شيخ ، سبب گرديد تا بيشتر وجوه شرعي شيعيان از هند تا مغرب اقصا-كه پيش از وي به روحانيان محلي پرداخت مي گرديد – براي او فرستاده شود .

شيخ ، زندگي بسيار زاهدانه و ساده اي داشت و چون درگذشت ، دو دخترش – كه تنها فرزندان وي بودند – چندان توانايي مالي نداشتند كه براي وي مراسم سوگواري برپا دارند و گويند كه تمامي ماتَرَك وي برابر 17 تومان بوده و معادل همان مقدار نيز به ديگران ، بدهكار بوده است .

او مردي تيزهوش ، دقيق و پرحافظه بوده ، به زبان عربي تسلطي استادانه داشت و آثار خود را ساده و روان مي نوشت و همين سادگي زبان ،سبب گرديد كه نوشته هاي وي در مدارس ديني در شمار كتب درسي درآيند . وي علم اصول و فقه را وارد مرحله تازه اي كرد و در هر دو زمينه ، ابتكارات بي سابقه از خود بر جاي گذاشت .

شيخ ، هر بامداد در جامع هندي به تدريس فقه و اصول مي پرداخت و نزذيك به 400طالب علم در مجلس درس او حاضر مي شدند و بسياري از شاگردان او – كه شمار آنها را تا 500 تن دانسته اند – بعدها خود عالمي بزرگ و مجتهدي مسلم گرديده اند .

معروفترين شاگردان شيخ ، عبارت بودند از : ميرزا محمد حسن شيرازي ، شيخ جعفر شوشتري ، ميرزا حبيب الله رشتي ، سيد حسين كوه كمري تبريزي ، آخوند شربياني ، شيخ محمد حسن مامقاني ، آخوند خراساني ، محمد حسن آشتياني ، شيخ هادي تهراني و ميرزا ابوالقاسم كلانتري .

شيخ انصاري بيش از 30 كتاب و رساله نوشته كه مهمترين آنها عبارتند از : مكاسب يا متاجر و معاملات در فقه كه از مهمترين تصانيف شيخ انصاري و از كتب درسي مدارس ديني است . بر اين كتاب ، حواشي فراواني نوشته شده است ؛ فرائدالاصول ، معروف به رسائل در اصول فقه ، اين كتاب مجموعه 5 رساله درباره قطع ، ظن ، برائت ، استصحاب و تعادل است . اين اثر نيز در زمره كتب درسي آمده و حواشي بسياري بر آن نوشته اند ؛ الارث ؛ التقيه ؛ التيمم الاستدلالي ؛ الخمس ؛ الرضا ؛ الزكوة ؛ الطهارت ؛ المواسعة و المضايقة ؛ رسالة في لا ضرر و لا ضرار في الاسلام ؛ كتاب الرجال .

شيخ انصاري در سال 1281ق، در نجف اشرف به ديار باقي شتافت .